Kaaskoppen en kilts: over whisky in Nederland

In de bossen rond het Limburgse Arcen ligt een middeleeuwse watermolen. Vandaag, 2 oktober, heerst er een opvallende drukte. Hier wordt namelijk het tweede vat IJsvogel Whisky geopend. In glimmend koperen ketels uit 1948 stookt Toon van den Reek in de molen zijn Nederlandse whisky. Het openen van het tweede vat is een mijlpaal, en dat trekt de aandacht van verzamelaars en liefhebbers.

“Alle flessen uit het eerste vat waren binnen twee dagen uitverkocht”, vertelt Van den Reek, trekkend aan zijn pijp. Dat waren ruim 300 flessen. In 2012 begon hij te experimenteren met whisky. Twintig jaar eerder startte hij destilleerderij IJsvogel, maar alleen met likeuren. “Ik was directeur van de Hertog Jan-bierbrouwerij hier in de buurt. Die had in die tijd een boel basismateriaal over”, zegt hij. “Daar besloot ik iets mee te doen en ik ging aan de slag.”

Nederlandse whisky’s zoals die van IJsvogel zijn erg onbekend. Van de vele grote merken is het gros Schots of Iers. Wie goed zoekt, vindt een Canadees, Japans of een Amerikaans broertje van de wereldberoemde Scotch. Maar de rest van Europa, ook Nederland, is ernstig ondervertegenwoordigd.

Whisky is de laatste tien jaar met een enorme groei in populariteit bezig. De vraag groeide, de prijzen stegen, whisky is booming (zie kader). Volgens Ronald Zwartepoorte, organisator van het whiskyfestival Whisky by the Sea en hoofdredacteur van Whisky Passion, was er tien jaar geleden nog weinig aandacht voor, maar dat is flink veranderd. “Toen waren festivalletjes zoals dit dungezaaid, tegenwoordig is er elk weekend wel iets.” Waar komt de plotselinge populariteit vandaan? En waar is Nederland Whiskyland?

IJsvogel Whisky
Kleur:
Amber
Neus: Zoete fruitige tonen, witte druif en citrus, vanille, rood rijp fruit
Smaak: Lichte vanilletonen, rijp fruit van framboos tot aardbei, licht romig en hints van toffee en eikenhout
Finish: Bittere eik en zoete fruittonen blijven boven komen, de finish is vrij lang, de portinvloed is duidelijk.

Vier vaatjes
“Ze zijn er wel”, weet schrijver Wieger Favier te vertellen over Nederlandse whiskymakers. Hij werkt aan een boek over whiskydestilleerderijen in de Lage Landen. “Het zijn er nu zo’n 35 in Nederland, en het worden er steeds meer. Maar ze zijn vrijwel allemaal heel klein, bijna hobbyisten.” Volgens Favier beginnen veel Nederlandse bedrijven met whisky stoken als bijzaak voor een groter geheel. “De bierbrouwerij van Jopen is pasgeleden bijvoorbeeld ook begonnen met zijn eigen whisky.”

Op het festival Whisky by the Sea, in het Arsenaaltheater in Vlissingen, staat een van de Nederlandse bedrijven die al wat langer whisky stoken. Kampen Drinks, uit het Zeeuwse Bruinisse, staat met een standje in de zaal. De oude geur van koffie en tabak hangt altijd door het gebouw, maar wordt vandaag vermengd met het alom aanwezige aroma van whisky in de lucht.

Met de tonen van Sinatra en Louis Armstrong op de achtergrond vertelt eigenaar en oprichter Meinderd Kampen over zijn bedrijf. Hij begon zeven jaar geleden met het maken van zijn eigen Zeeuwse whisky op kleine schaal. Voor die tijd produceerde hij al jenever en andere likeuren. “Ik maak maar vier vaatjes whisky per jaar, zo’n 1000 liter dus”, vertelt hij. “Dat is niets vergeleken bij de hoeveelheden andere dranken die ik maak, en het is een druppel op een gloeiende plaat vergeleken bij de Schotse whiskyreuzen, die makkelijk 90 miljoen liter per jaar bottelen.” Daarom is Whisky by the Sea voor hem het enige festival waar hij staat.

Investering
Kampen staat niet alleen in zijn aanpak. Whisky wordt in Nederland vaker als bijproduct gemaakt, naast andere dranken. Zo ook bij de grootste en oudste whiskydestilleerderij van het land, Zuidam, uit Baarle-Nassau. Zo’n 20 jaar geleden begon Patrick van Zuidam met het stoken. “Toen ik in 1994 het bedrijf van mijn vader overnam, wilde ik eerst gewoon jenever stoken. Maar ik dacht groot. Jenever verkoopt niet buiten de landsgrenzen, whisky wel”, vertelt hij. Toch was de stap niet makkelijk. “Het is een enorm duur product om mee te beginnen.”

Volgens Favier is dat een van de redenen dat Nederlandse stokerijen zo klein zijn en blijven. Daarom, zegt hij, zijn Nederlandse whisky’s redelijk aan de prijs. Een fles IJsvogel van drie jaar oud kost ongeveer 60 euro. “Je hebt een destilleerketel nodig, een basisbeslag om de alcohol uit te destilleren, een goed eikenhouten vat om op te lageren…” Van Zuidam kan dat beamen: “een echt eikenhouten Olorosso-sherryvat kost al snel 1200 euro.”

Veel mensen vergeten dat de investering pas na jaren iets gaat opbrengen. Whisky moet namelijk tenminste drie jaar en een dag rijpen, volgens officiële regels van de whiskywaakhond, de Scottish Whisky Association. Pas dan mag het whisky heten. “Iedereen met een destilleerderij moet vooruit investeren. Je legt nu iets te rijpen en krijgt dat over jaren pas terug, en hoe is de markt dan? Je kan niet teveel laten rijpen, dan blijf je er mee zitten als de markt het niet wil. Met te weinig ben je zo uitverkocht.”

Millstone
Kleur: Mahonie.
Neus: Krachtig, sherrytonen, rozijnen en kruiden, hints van gedroogd fruit met iets romigs in de neus.
Smaak: Vol en intens, koffie, cacao, tabak, leer, kruiden en rijp fruit. De invloed van het sherryvat is zeer aanwezig.
Finish: Geeft eerst fruit en kruiden, daarna komen er vooral tonen van pure chocolade.

Van Zuidam raakt hier de kern van het Nederlandse whiskyprobleem. “Whiskyproductie is duur en het kost erg veel tijd”, zegt ook Ronald Zwartepoorte. Hij is tien jaar geleden begonnen met Whisky by the Sea. “Veel destilleerderijen zijn pas net bezig, ze hebben simpelweg niets om te verkopen. Ze zijn te laat ingestapt”, zegt hij, met tulpvormig glaasje whisky in de hand.

Eastmoor
Kleur: Barnsteen.
Neus: Hints van fruit en granen, een lichte notengeur en iets grassigs.
Smaak: Mooi vol voor zo’n jonge whisky, tonen van graan en gedroogd gras, fruit en kruiden.
Finish: Graan, maar fruit en kruiden voeren al snel de boventoon.
Lokaal
De distilleerderijen die wél op tijd zijn begonnen, laten hun whisky het liefst zo kort mogelijk rijpen om kosten te drukken. Maar hoe kan een Nederlandse whisky van drie jaar opboksen tegen een Schotse van vijftien jaar, voor dezelfde prijs? “Je moet je profileren”, zegt Lisanne Benus van Kalckwijk Distillers uit het Overijsselse dorpje Vroomshoop.

Op het Potstillfestival in Amersfoort presenteert haar stand verschillende dranken van haar bedrijf. Verschillende flessen jenever en korenwijn staan naast elkaar uitgestald. Haar Eastmoor-whisky is hier niet te vinden, alleen een dummyfles is te bewonderen. Er is simpelweg niets anders meer, Benus is compleet uitverkocht. Ze produceerde dit jaar slechts 150 flessen, die binnen een week waren uitverkocht. Maar Eastmoor rijpt slechts de minimale tijd van drie jaar en een dag. Een kleine productie en een lage leeftijd, maar een hoge prijs, hoe verkoopt dat? Hou het lokaal: Benus stookt met graan van haar eigen boerderij.

“Mensen willen lokaal”, weet ook Meinderd Kampen. Zijn Zeeuwse whisky wordt gestookt met turf uit de Oosterschelde en hij maakt gebruik van graan uit Schouwen-Duiveland. Zijn merk wordt niet verkocht buiten Zeeland en toch verkoopt hij zijn – relatief dure – flessen goed. “Het is leuk om een fles whisky uit je eigen omgeving thuis te hebben staan.”

De foto’s wisselen vanzelf. Klik op de pijltjes om de foto’s sneller te laten wisselen. Verhaal loopt door onder de tekst.

wp-content/uploads/2017/02/IMG_0245.jpg
IMG_0245
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0192.jpg
IMG_0192
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0190.jpg
IMG_0190
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0157.jpg
IMG_0157
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0128.jpg
IMG_0128
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0123.jpg
IMG_0123
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0118.jpg
IMG_0118
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0117.jpg
IMG_0117
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0099.jpg
IMG_0099
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0091.jpg
IMG_0091
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0089.jpg
IMG_0089
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0071.jpg
IMG_0071
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0063.jpg
IMG_0063
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0036.jpg
IMG_0036
wp-content/uploads/2017/02/IMG_0034.jpg
IMG_0034



Ouderwets
“Whisky is hot, lokaal is hot. Daarom zijn juist de microdestilleerderijen zo populair; ze verkopen allemaal collector’s items”, zegt Wieger Favier. Maar waarom er dan juist voor whisky wordt gekozen in plaats van voor een echt Nederlands product zoals jenever? Daarover geeft hij weinig duidelijkheid. “Misschien omdat er een zweem van bijzonderheid om whisky hangt. Het is mysterieus, distinctief en een heel langzaam product. Het heeft een goede reputatie, waar jenever niet zo’n goede naam heeft.”

Jenever is ouderwets, stellen ook andere experts. “De Nederlandse smaak is veranderd”, zegt Lisanne Benus. “Na de Tweede Wereldoorlog wilden mensen snelle, oppervlakkige alcohol. Tegenwoordig is er meer geld voor en behoefte aan een borrel met kwaliteit.” Ook Ronald Zwartepoorte is het hiermee eens. “De jeugd wil niet meer drinken wat opa dronk”, zegt hij. “Daarnaast is de kwaliteit van de meeste jenevers ver ondermaats, in tegenstelling tot whisky.”

Houdbaar
Dat Nederlandse whisky groeit is nu duidelijk, maar blijft die populariteit in stand? “Ik denk dat het over een paar jaar gaat vervelen. Whisky is een heel langzaam product door het jarenlange productieproces”, zegt Wieger Favier. “Deze hype is tijdelijk”, denkt ook Ronald Zwartepoorte. “Gin is ook al enorm in opkomst, dan volgt rum.”

Maar voorlopig houdt de populariteit nog wel aan. Daar zorgen de enthousiaste bezoekers van festivals als Whisky by the Sea en het Potstillfestival wel voor. Whisky is een hobby, en dat mag wat kosten. Zelfs al moeten ze er minstens drie jaar en een dag op wachten.

Whiskygroei in cijfers
Hoewel Nederland relatief niet veel eigen whisky produceert, is de drank de laatste jaren steeds populairder geworden. Ons kleine landje staat op de 17de plek wereldwijd van importmarkten voor Schotse whisky, blijkt uit cijfers van de Scottish Whisky Association (SWA). Die import is in een paar jaar bijna verdubbeld: van iets meer dan drie miljoen liter in 2009 tot bijna zes miljoen liter LPA (Liters Pure Alcohol, de maatstaf voor whisky) in 2015.

Nederland is niet de enige plek waar die groei wordt gemerkt. De productie van Scotch is ook niet achtergebleven. In tien jaar verdubbelde de productie van het gouden water in Schotland, van ongeveer 140 miljoen liter in 2004 tot rond de 280 miljoen liter tien jaar later.

Ook de binnenlandse verkoop is gestegen, zij het iets minder, blijkt uit cijfers van de Commissie Gedistilleerd. Dat is de instantie in Nederland die deze gegevens bijhoudt. In 2010 kochten we zo’n 93.000 hectoliter whisky in Nederland, zes jaar later ongeveer 108.000 liter.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *